Монгол улсын өмнөд хилийн бүс нутаг бол Өмнөговь аймгийн Номгон сум. Монгол Алтайн нурууны үзүүр Буур, Номгон, Булган, Цохио, Халзан, Далангийн нуруу, Хачиг Хөрх, Гурван гэдрэгийн нуруу зэрэг өндөрлөг уулс, алдарт 33 говийн нэг Борзонгийн говь, Хөрх, Буур, их бага Номгон уул, Борзон, Баянбулаг, Эрдэнэбулаг, Цатгалан, Аягачийн тойром гээд 70 гаруй булаг шанд задгай устай гээд сайхан бүхнийг тоочоод барамгүй үзэсгэлэнтэй нутаг.
Номгон сум бол хөдөө аж ахуйн хөгжсөн, ялангуяа ямаан сүргийн тоо толгой болон хүнсний ногоо тариалалтаараа аймагтаа дээгүүр ордог сум хэдий ч өнөөдрийн байдлаар ашиглалтын 10, хайгуулын 7 зөвшөөрөл бүртгэгджээ.
315 жилийн түүхтэй Сангийн далай хийд, Орвог гашууны бор толгой, Борзонгийн говь гээд сайхан байгаль, түүх соёлын дурсгалт газруудаараа гайхагддаг Номгон суманд Хятадуудын хууль бус үйлдэл газар авчээ.
“Булаг сүүж майнин” компанийн ард төрийн эрх мэдэлтэн байгаа юу?
Засгийн газраас ашигт малтмал экспортлохоор Өмнөговь аймгийн Номгон, Хүрмэн сумын зааг Цагаан дэлийн боомтыг нээж ажиллуулахаар Хятадын талтай тохиролцсон гэдэг. Тэр ч утгаараа Баруун нарангийн уурхайгаас Цагаан дэлийн боомт хүртэл авто зам барих ажлыг эхлүүлснээр Өмнөговь аймгийн Ханхонгор, Номгон, Хүрмэн сумдын нутагт лиценз эзэмшигчдийн ашигт малтмал олборлолт “амилж” эхлээд байна.
Түүний нэг нь БНХАУ-ын иргэн Ли гэгч. Энэ Хятад иргэн номгончуудын шүтэж ирсэн Алтайн нурууны үзүүр Буур хайрханд чулуун нүүрсний орд ашиглахаар 2017 онд хайгуулын лиценз, 2018 онд ашиглалтын лицензээ АМХЭГ-аас авчээ.
Зайсанд айлын гэрийн хаяг дээр бүртгэлтэй, Хятад компани ганцхан жилийн дотор хайгуул, ашиглалтын гэсэн хоёр лицензээ зэрэг шахуу авчихсан нь том артай гэмээр. Тус компанийн Хятадууд 2018 оны сүүлчээс эхлэн Буурын хяр, Аягачийн тойром хавьд нутагладаг малчдыг өвөлжөө, бууцаа чөлөөлж өгөхийг шаардаж эхэлсэн төдийгүй айлган сүрдүүлж, хууран мэхэлж гэрээ байгуулж, Тус компанийг дэд бүтэц, зам, усны зөвшөөрөл гээд олон асуудлаа шийдээгүй байхад энэ 4 дүгээр сард Байгаль орчны яам, Уул уурхайн яамны ажлын хэсгийнхэн очиж уурхайн үйл ажиллагааг эхлэхийг зөвшөөрөөд явсан нь гайхалтай.
Өнөөдөр Монгол улсын жирийн иргэн хашааныхаа буланд хүнсний мухлаг ажиллуулах гэж олон, сар жилээр төрийн байгууллагын үүдийг сахиж, авлигач түшмэдүүдэд хэд гурван төгрөг атгуулж байж ажлаа бүтээдэг гэдгийг хүн бүр мэднэ. Хаяг тодорхой бус, оффис ч үгүй Хятад эзэнтэй тус компанид гэрлийн хурдаар лицензүүдийг өгч, ногоон гэрлээр ажиллах зөвшөөрлийг өгснөөс харахад энэ уурхайн хятадуудын ард төрийн өндөр албан тушаалтан эрх мэдэлтэн байгаа гэх хардлагыг төрүүлж байна. Аль эсвэл Хятадууд төрийн түшмэдүүдийг хахуульдаж ажлаа бүтээсэн үү!
Багийн хурлын тогтоолыг хуурамчаар үйлдэх нь хэвийн үзэгдэл үү?
Өнөөдөр мөрдөгдөж байгаа хуулиар Ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг нутгийн иргэдээс асуулгүйгээр Ашигт малтмалын газар олгож байгаа. Хэдэн үеэрээ амьдарч ирсэн нутаг нь нэг мэдэхэд гадныхны эзэмшилд оччихдог бусармаг, хүний ёсноос гажууд байдал эх оронд минь оршин тогтноод удаж байна. Малчдын хувьд өвөлжөө, бууцаа орхиод нүүх, эсвэл уурхайн хаяанд тоосонд дарагдаж амьдрахаас өөр аргагүйд хүрдэг нь хатуу үнэн. Эзэн нь юмаа мэдэж эрэг нь усаа хашдаг гэдэг зүйр үг эсрэгээрээ эзэн нь нутгаа мэдэхгүйд хүрч байгаа нь өнөөгийн Монголын нийтлэг төрх болоод уджээ. Хайгуулын ч тэр ашиглалтын ч тэр лицензээ өгөхдөө иргэдээс асуудаггүй хэрнээ Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээнд тухайн багийн иргэдийн хурлын тогтоол, тэмдэглэлийг хавсаргахаар хуульд заасан байдаг нь гажуудал гэж хэлж болохоор. Яам тамгынхан зөвшөөрлөө өгчихөөд зөвхөн үнэлгээг нутгийн иргэдээс асуусан болоод ир гэж явуулдаг нь ёстой ниргэсэн хойно хашгирав гээч болдог ажээ. Угтаа бол лиценз тэр тусмаа ашиглалтын лицензээ олгохдоо нутгийн иргэдийн саналыг авдаг бол зөв байхсан.
Сүүлийн үед Өмнөговь аймагт уул уурхайтай холбоотой асуудлаар багийн хурлын тогтоол, тэмдэглэлийг хуурамчаар үйлдэх хэрэг газар аваад байна. Жишээлбэл: “Саус гоби коал транс” компанитай холбоотой Гурвантэс сумын Тост баг, “Дун юань” компанитай холбоотой Номгон сумын Дэрсэнэ ус багийн хурлын тогтоол, тэмдэглэлийг хуурамчаар үйлдсэн гэдгийг хуулийн байгууллага тогтоосон байдаг. Үүнтэй нэгэн адил “Булаг сүүж майнинг” компанийн Байгаль орчны нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээнд хавсрагдсан Номгон сумын Хармагтай багийн хурлын тогтоол, тэмдэглэлийг хуурамчаар үйлдсэн тухай асуудал сөхөгдөөд байна.
Нутгийн иргэдийн мэдээлж буйгаар 2018 оны 12 дугаар сарын 5-ны өдөр ирц хүрээгүй учир хуралдаан болоогүй, уурхайн асуудлыг хэлэлцээгүй гэх бөгөөд тэр битгий хэл Булаг сүүжийн уурхайг дэмжихгүй гэдгээ нутгийн иргэд илэрхийлжээ. Гэтэл чоно борооноор гэгчээр олон түмэн шинэ жилийн баяр гэж бужигнаж байх зуур Хармагтай багийн Иргэдийн нийтийн хурлын дарга Д.Туяахүү гэгч “Булаг сүүж майнин” компанийн уурхайн байгальд орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний тайлантай танилцаж, иргэдийн 100 хувийн саналаар дэмжсэн гэсэн тогтоол, тэмдэглэлийг гаргаж, “Булаг сүүж майнин” компанид өгчээ. Үүний дагуу Байгаль орчны яам тус уурхайн Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан байдлын үнэлгээг батлан гаргажээ. Энэхүү асуудлаар нутгийн иргэд цагдаагийн байгууллагад гомдол гаргасан бөгөөд Цагдаагийн байгууллага хэрэг үүсгэн шалгаж байна. Монгол төрийн төлөө биш, иргэдийнхээ төлөө биш Хятад компанийн талд үйлчилж төрийн бичиг баримтыг хуурамчаар үйлдэж, төр засгаа төлөөлж буй иргэдээ хуурсан үйлдэл удаа дараа гарсаар байгаа нь нэн эмгэнэлтэй. Төр, иргэний өмнө хүлээсэн үүрэг, амласан амлалт, өргөсөн тангаргаа умартаж, тав, гурав төгрөгийн төлөө хуурамч тогтоол үйлдэж, өсч төрсөн нутгаа уурхайн нүх болгох эхлэлийг тавьж, эцэг, өвөг, үр хойчийнхоо өмнө нүгэл үйлдэж буйгаа ухаарч ойлгох ухаан тэдэнд алга. Тэдэнд хариуцлага тооцох ч хүн алга бололтой.
Өмнөговьд дахин уурхай нээх хэрэггүй...
Монгол улсын төсвийн орлогын ихэнхийг бүрдүүлж буй томоохон уурхайн төслүүд Өмнийн цэнхэр говьд хэрэгжиж байна. Улс орны хөгжилд хэрэгтэйсэн гэж өгөөмөр сэтгэлээ гаргаж уул уурхайн томоохон төслийг дэмжсэн өмнөговьчууд уух усгүй болох аюулын ойрхон байгааг мэргэжлийн хүмүүс, эрдэмтэд хэлж сануулсаар...
Уух ус нь ховордож, ургамал ногоо нь хомсдож, малын бэлчээр нь талхлагдсан, уурхайн тоос... гээд хариуцлагагүй уурхайн “зуданд” өмнийн говьчууд тэвчин тэвчин амьдарч байна. Нутгийн иргэдэд уул уурхайн өгөөж гэж юм алга. Байгаа хэдэн уурхайнууд нь хариуцлагатай ажиллаж, нутаг усыг минь багахан шиг сүйтгэж, уух ус, амьдрах нутгийг минь үлдээгээсэй гэж өмнөговьчууд залбирч сууна.
Өмнийн говьд шинээр дахин уурхай нээх шаардлагагүй гэдгээ аймгийн удирдлага, иргэд нэгэн дуугаар хэлж байна.
Шударга бусын хонгилыг нурааж, шударга бустай ясаа цайтал тэмцэхээ зарласан Эрхэм Ерөнхий сайдаа, төрийн түшээдээ. Та бүхний ясаа цайтал тэмцэх шударга бус хэмээх “мангас” чинь говь нутгийн энгийн номхон малчдын хэдэн үеэрээ нутаглаж ирсэн нутгийг нь гишгих газар, уух усгүй болтол цөлмчихөөд байна. Хятадуудад бэлчээр нутгаа алдаж, амьдрах нутаггүй болсон малчид амь тавьж байгааг танд дуулгасуу.
