Өмнөговь аймгийн төдийгүй манай орны хэн бүхний андахгүй болсон Тугийн цохио Цогтцэций суманд оршдог юм. 1932 оны үед говь нутгий өмнө хязгаарт хөл үймээн ихтэй байлаа. Төр засаг солигдоод удаагүй байсан үе, төөрч будилсан хэсэг хүмүүс эх ороноосоо дүрвэж өвөрлөгч нутагт цагаачлана гарахаар нүүж байсны зэрэгцээ тэднийг эх нутагтаа эргэж ирэхийг ятган сэнхрүүлэх ажил бас давхцаж учир нь олдохгүй үймээн болж байсан тэр үед Цогт сумын эвлэлийн үүрийн дарга Т.Бор ард түмнийхээ дунд үнэнийг ухуулан явж байгаа харгис хэрцгий хүмүүсийн гарт өртөж гал халуун 18 насандаа амиа алдсан нэгэн түүх Тугийн цохио хэмээх хадархаг толгодуудтай холбоотой билээ. Болж өнгөрсөн энэ үнэн явдалд түүхийн хуудсанд мөнхрөн бичигдсэн бол ард түмний дунд яригдаж ирсэн Тугийн цохионы тухай нэгэн домог байдаг юм даа.
Эрт дээр үед энэ цохионд аргаль, угалз хоёр амар жимэр аятай тухтай амьдарч байжээ. Уул, ус, ургамал, амьтныг уужим сэтгэлээсээ ухааран хайрлаж ирсэн уугуул нутгийнхаа уламжлалт заншлаар улирлын дөрвөн цагт эндээс холдоггүй эмгэн, өвгөн хоёр өнөөх хос гөрөөсийг өмгөөлөн хамгаалж өвөл, хаврын тарчиг цагт ч өвс тэжээл тавин өгч өвөлжөө бууцандаа хүртэл хэвтүүлэн өмөг түшигтээ багтаан арчилдаг байжээ. Навч цэцэг дэлгэрсэн налгар сайхан хаврын нэг өдөр нарлаг ээвэр цохионы энгэрт аргаль нярайлж өхөөрдөм хөөрхөн тугал төрүүлжээ. (Нутгийнхан аргалийн хургыг тугал гэцгээдэг)
Энэ хорвоод эх үрсийн элбэрэл хайр энгүй байдаг хойно энхрий бяцхан үрээ эх аргаль элэг зүрхнээсээ хайрлаж, өсгөн ээвэр дулаан хад, асга, эрэг бутанд нуун унтуулж энх амгалан амьдарч байжээ. Гэтэл нэг өдөр айван тайван идээшилж явсан аргалийн сэтгэлд асганд нуусан тугалд нь аюул тохиолдож байгаа мэт зөн билэг гэнэт төрөхөд тугалаа нуусан газар руугаа сэмээрхэн өнгийтөл хөх чоно хөлөө атиран навтайж, хөнгөн алхаж, хөвчрөн сунаж хөөрхий бяцхан үрийг нь хөнөөхөөр дөхөж байгааг эх аргаль харангуут энэрэлт үрээ аврахаар эрч хүчээ хөвчлөн ухасхийж эрлэгийн эзэн чоно руу дайрч улаан хадтай хавсран мөргөтөл хар муу араатан харин эх аргалийн хатуу бөөрөнд хахир хурц соёогоо шигтгэж амжжээ.
Хонгор үрээ хамгаалсан эх, хортон муу дайсан чоно ч хоёулаа зэрэг хорвоогоос хальсан гэнэ. Өндөр цохионы энгэрт өлсөж цангасан өнчин тугалыг өрөвч сэтгэлтэй өвгөн, эмгэн хоёр барьж ирээд өл хоол залгуулж, өсгөн тэнхрүүлээд өнөөх цохионд буцааж тавьсан гэдэг. Тэр цагаас хойш энэ нутгийг Тугалын цохио гэх үе улиран цаг хугацаа өнгөрөхөд Тугал гэдэг үг нь Туг болон өөрчлөгдөж Тугийн цохио гэдэг болжээ. Энэ хорвоод эх үрсийн элбэрэл хосгүй гэдэг энэ дээ хэмээн домог төгсдөг
Ахмад багш Ц.Лувсанцэрэн
